 Арамызда уйленбеген жигитлер, турмыска шыкпаган кызлар бирталай бар болса керек. Каракалпак той дастурлерин озлериниз озиниздин тууыскан агайын дос ярларыныздын тойларында корген болсаныз керек. Сизлерди бугин Андижанга той маресимине саяхат кыламан. Бииир саяхат кылыпсызда! Дуа кыладыго жасы улкенлер, "Коргенин той болсын, бакканын кой болсын" деп. "Ашнака килиб" бугин той саяхаты Андижанда, миймандос анжанликлар ханаданында дауам еттиремиз. Кане ишке кирин, мархамат!
"Калын пулга умит етпен" Ашнака! Андижанда куйеу таман калын пулы, суйинши деген артыкша "алды берди"лерди кылып журмейди. Тийкаргы ауырлыктын бари кыз тарепке туседи. Эхх-хее карежетлерди мен айтпай-ак койайн, сиз еситпен!. Ай енди душпанлар корип куйип олсин дегени шыгар - да! Андижанда тийкарынан саушылыкка жигиттин акесинин апа синиллери басшылыгында хаяллар барады. Биринши барганда кыз тарептин"Наз"ын котерип, абден мийман болып, екинши барганында биратола исти питирип келеди. Кыз тареп разы болганнан кейин, "болды - болды" мересими болып отеди. Бул адет жергиликли ауызда "тугун очди" хам дейиледи. Жигиттин апасы (бир уалаятларда жигиттин акесинин агасы) дастурхан (тогора) котерип кыздын уйине келеди. Бунда еки таман той кунин (фотиха) хам карежетлерин оз ара келисип алысады. . "Кыз жасырыу" Той куни. Кыз тарептеги той маресимлери тамамланып, келинди алып кетиу ушын куда таман уакиллери карнай сурнай дауыслары астында, путкил кошелерди басына котерип келеди. Улыума адет бойынша баста куйеу тарептен келген мийманлар абден сыйланады. Толы дастурхан атирапында азмаз сойлесиулер болады, сон саугалар бериледи. Бул уакытта болса келинбаланы консы уйде "асирликте"! "Кыз жасырыу" мересими Андижан халкынын кан канына синип кеткен дастурлерден. Миймандаршылыкты "орнына койган" келин женгелер хам куйеу жоралар енди жане карнай сурнай хам яр ярлар менен консы уйге карап жол алады. Адет бойынша келинди талап кылады. Бирак текинге берилмейдигой бундай сып сулыу келиншек! "Асирдеги келин" беркитилген уй босагасына жип тартылып, урип - адет бойынша "саудаласады". Келин женгелер анау мынауга конбей сынбайды (ози сондай кылыу керекго!)). Узак тартысыулардан кейин келинбала "сатып алынады". Ане енди бети жауылган келиншекти хошласыу ушын ата уйине алып шыгады. Атасынын дуасын алып, жарык жуз бенен озге уйге кетип бараткан келиншекти женгелери кыз дослары коршауында машинага (айырым ауылларда автобуска) алып шыгылады. Машина махалледен шыкпай турып алдыларында "жолкесерлер" пайда болады. Махалленин жигитлери аркан тартып, отиуге имкан бермейди. Оларды "разы" кылынады. Сон олар машина артынан тас атады. Илайым, барган уйинде тастай кат, деген ырым менен...Енди бул жагы куйеу тарептеги отырыска байланысып кетеди...
Женгеге "Сотка" Келинлер, сиз бенен куйеудикине машинада келген келинди тусириу уакыясын гузетемиз. Келинженге дегенлери шаккан болыуы хам келинди куйеуге ансатгана берип коймай, "алды берди"ни нык кылып жеткизиу керек екен. Куйеу деген машина айнасы касына келип, женгеге дандон саплы пышак, саат бериуи керек. Бирак хазирде коп халларда олардын орнына "сотка" бериу адет боп кетипти. Заман менен болыу керекта! Бул менен хам келинди алып бопсан! Куйеу сол жердин озинде женгеге елиу мын сомды солайынша санамай бериу керек болады. Ане енди кызык жери: куйеу келинди зып етип котерип, шымылдыклы уйге алып кирип кетиуи лазым болады. Айырым районларда болса уйге торт гозатерек тик кылып гулхан жагылады, келинди котерип алган куйеу гулханды торт марте айланып шыгыуы керек болады (кушлирек болса хешгап, кыйын кыйын назик жигитлерге кыйын болады да). Шымылдыклы уйге келинди алып киргеннен сон, куйеу сыртка шыгып кетеди. Келин болса кешки тойга таярлыкты баслап жибереди.
Той отди, енди Тагарамаресимге! Андижанлылардын кешки той маресими адеттеги тойлардан парык кылмай, толы дастурхан косык ойынлар астында болып отеди. Той тамам болганнан кейин болса, келин тареп кырк кунге шекем (бугин бул кунлер кыскарылып, еки хапте болыпты) куйеудикине уш мезгил аукат (тогора) жиберип турыуы лазым болады. Оларда тийкарынан молгош аукатлар, мазалы затлар толдырылган болыуы лазым. Маза - маза, куйеубалага маза да екен - да! Бийкарга айтпаган, келин алсан Андижаннан ал, деп. Айтпакшы... Андижанда сондай дастур бар: егер кыз куйеуден бир жас улкен болса, куйеу тареп кыз сепине бир казан, еки жас улкен болса еки казан косып бериуи керек екен. Ашнака гаплер!
|
